gazeta.jp Polonia Japonica

Polonijny portal internetowy funkcjonuj─ůcy w polsko-japo┼äskiej przestrzeni mi─Ödzykulturowej, prowadzony przez grup─Ö Polek mieszkaj─ůcych, pracuj─ůcych i dzia┼éaj─ůcych w Japonii.

 

Galeria

A+ A A-

Japonki w oczach Polek Wyr├│┼╝niony

Oceń ten artykuł
(3 głosów)

 Japonki w oczach Polek.grafika 3

 

Z okazji Dnia Kobiet po raz kolejny napisa┼éy┼Ťmy artyku┼é w wi─Ökszym gronie autorek, a temat jest odpowiedni do charakteru tego ┼Ťwi─Öta. 8 Polek prezentuje swe osobiste opinie na temat Japonek, pisze o swoich kontaktach z Japonkami, podsumowuje swe przemy┼Ťlenia na temat japo┼äskich kobiet. Okazuje si─Ö, ┼╝e opinie autorek s─ů zbie┼╝ne pod wieloma wzgl─Ödami. 

 

Ewa Maria 1024x769 EWA MARIA KIDO

 Niezale┼╝ne Japonki

Patrz─ůc na Japonki por├│wnujemy je i ich sytuacj─Ö z warunkami dla kobiet we w┼éasnym kraju oraz z w┼éasn─ů sytuacj─ů, tak wi─Öc spojrzenie to jest w du┼╝ej mierze subiektywne. Obiektywnie jednak stwierdzaj─ůc, w przesz┼éo┼Ťci sytuacja kobiet w Japonii nie by┼éa ┼éatwa, mia┼éy one mniej praw w por├│wnaniu do kobiet na Zachodzie. Prawo wyborcze naby┼éy dopiero po II wojnie ┼Ťwiatowej, a prawo r├│wno┼Ťci szans zosta┼éo im zagwarantowane w 1985 roku (ustawa wesz┼éa w ┼╝ycie w 1986 r.). W├│wczas jednak Japonia dalszym ci─ůgu by┼éa konserwatywnym spo┼éecznie krajem, gdzie obowi─ůzywa┼é wyra┼║ny podzia┼é r├│┼é wynikaj─ůcy z p┼éci. Od kobiet oczekiwano po┼Ťwi─Öcenia si─Ö rodzinie. Dopiero w ci─ůgu ostatnich dwudziestu lat nast─ůpi┼éy du┼╝e przemiany spo┼éeczne. W 1999 r. poprawki do ustawy o r├│wno┼Ťci szans zabroni┼éy po┼Ťrednich form dyskryminacji takich jak niesprawiedliwe traktowanie z powod├│w zwi─ůzanych z ma┼é┼╝e┼ästwem, ci─ů┼╝─ů i porodem.

Pewne warto┼Ťci i idea┼éy tradycyjne okaza┼éy si─Ö nie przystaj─ůce do ┼╝ycia wsp├│┼éczesnych Japonek. Tak─ů warto┼Ťci─ů sta┼éa si─Ö mi─Ödzy innymi uleg┼éo┼Ť─ç. Japonki w du┼╝ej mierze porzuci┼éy rol─Ö istot uleg┼éych wobec m─Ö┼╝czyzn, spo┼éecze┼ästwa i w ko┼äcu zacz─Ö┼éy realizowa─ç w┼éasne cele oraz ┼╝y─ç tak┼╝e dla siebie. My┼Ťl─Ö, ┼╝e wi─ů┼╝e si─Ö to przede wszystkim z wi─Ökszym poczuciem niezale┼╝no┼Ťci, kt├│re osi─ůgn─Ö┼éy. ÔÇ×Niezale┼╝no┼Ť─çÔÇŁ sta┼éa si─Ö s┼éowem kluczowym na drodze Japonek do samostanowienia. Jest to niezale┼╝no┼Ť─ç w sensie duchowym ÔÇô po┼é─ůczona z wiar─ů we w┼éasne mo┼╝liwo┼Ťci i prze┼Ťwiadczeniem ┼╝e maj─ů prawo do takiej realizacji oraz niezale┼╝no┼Ť─ç finansowa wynikaj─ůca z podj─Öcia pracy zawodowej. Ju┼╝ wcze┼Ťniej stereotypem by┼éo stwierdzenie, ┼╝e Japonki nie pracuj─ů, poniewa┼╝ w ubieg┼éym wieku w Japonii by┼éo wi─Öcej pracuj─ůcych kobiet ni┼╝ w USA, ale pozycja zawodowa kobiety i zarobki by┼éy niskie. Praktykowano te┼╝ (i do dzisiaj si─Ö z tym walczy) niekorzystne formy zatrudnienia. Praca kobiety by┼éa w tamtych latach tylko dodatkiem, ca┼ékowicie podporz─ůdkowana harmonogramowi m─Ö┼╝a i dzieci. Obecnie wska┼║nik zatrudnienia kobiet (w wieku 15-64 lat) wynosi 64,6%, jednak 53% kobiet pracuje na zasadzie part-time (dane z OWGR* 2015) i kobiety tak┼╝e robi─ů kariery zawodowe. Kiedy w latach 1990. studiowa┼éam na Uniwersytecie Tokijskim na wydzia┼éach architektury i budownictwa l─ůdowego, nie mia┼éam kole┼╝anek tylko koleg├│w. Japonki nie studiowa┼éy na takich kierunkach. Z drugiej strony w Polsce kierunki in┼╝ynieryjne od dawna by┼éy popularne w┼Ťr├│d dziewcz─ůt. Poza tym nie by┼éy one odbierane jako kierunki ÔÇ×m─ÖskieÔÇŁ. W ostatnich latach sytuacja ta uleg┼éa du┼╝ej zmianie. Obecnie w┼Ťr├│d moich student├│w na wydzia┼éach architektury i urbanistyki uniwersytetu Tokyo City University jest du┼╝o m┼éodych i ambitnych kobiet. Japonki nie traktuj─ů ju┼╝ pracy jako przelotnego zaj─Öcia na drodze do ma┼é┼╝e┼ästwa, ale jako wa┼╝ny cel ┼╝yciowy. Widz─Ö to na przyk┼éadzie kole┼╝anek w pracy w firmie konsultingowej. Mari, Y┼źko oraz inne nie zrezygnowa┼éy z pracy po wyj┼Ťciu za m─ů┼╝. Sayaka pracuje mimo, ┼╝e ma dziecko w ┼╝┼éobku, a Makiko ma dziecko w szkole. Kanako, kt├│ra w pa┼║dzierniku urodzi┼éa dziecko nie wysz┼éa za m─ů┼╝ i wraca do pracy ju┼╝ w kwietniu. Ma┼é┼╝e┼ästwo nie jest ju┼╝ tak niezb─Ödne w spo┼éecznym odbiorze, a pary cz─Östo nie zawieraj─ů ┼Ťlubu z takich powod├│w jak wi─Öksza dost─Öpno┼Ť─ç ┼╝┼éobk├│w dla samotnych matek i wy┼╝sze ┼Ťwiadczenia. Kanako jest pracownikiem merytorycznym, wi─Öc w przysz┼éo┼Ťci na szans─Ö na promocj─Ö. Poza tym zna j─Özyki obce i du┼╝o podr├│┼╝owa┼éa i to nie utarymi szlakami, ale w─Ödrowa┼éa po Patagonii w Chile i w Argentynie oraz sterowa┼éa na sp┼éywie bark─ů po francuskich kana┼éach.

Drugim s┼éowem kluczowym, wi─ů┼╝─ůcym si─Ö z pozycj─ů Japonek jest ÔÇ×zr├│┼╝nicowanieÔÇŁ czyli daib─üshiti (od ang. diversity), kt├│re cho─ç jest poj─Öciem szerszym bo oznacza wspieranie wk┼éadu spo┼éecznego wszytkich ludzi, niezale┼╝nie od rasy, pochodzenia etnicznego i narodowego, to┼╝samo┼Ťci p┼éciowej, wieku, orientacji seksualnej, zdolno┼Ťci fizycznych, wiary religijnej, itp. to obejmuje tak┼╝e kobiety. W mojej firmie daib─üshiti jest tematem narad w celu przygotowania si─Ö do nowego trendu. Firmy japo┼äskie przyzwyczajone do zatrudniania g┼é├│wnie japo┼äskich pracownik├│w s─ů w trakcie dywersyfikacji si┼éy roboczej w odpowiedzi na malej─ůc─ů liczb─Ö pracownik├│w (obecnie 1/4 ludno┼Ťci Japonii ma ponaf 65 lat) i dostosowywania si─Ö do potrzeb klient├│w w obliczu szybkiej globalizacji. Wniesienie utalentowanych pracownik├│w, w tym wi─Ökszej liczby cudzoziemc├│w i kobiet, do si┼éy roboczej jest jedn─ů ze ÔÇ×strza┼éÔÇŁ g┼é├│wnych strategii rozwoju kraju w ramach drugiego etapu ÔÇ×AbenomicsÔÇŁ, poniewa┼╝ zr├│┼╝nicowana si┼éa robocza jest uwa┼╝ana za niezb─Ödn─ů dla podtrzymania i wzmocnienia kreatywno┼Ťci i konkurencyjno┼Ťci gospodarki japo┼äskiej. W ramach ÔÇ×zr├│┼╝nicowaniaÔÇŁ Japonkom b─Ödzie ┼éatwiej zdoby─ç prawdziwe r├│wnouprawnienie ÔÇô atrakcyjn─ů prac─Ö, wy┼╝sze zarobki i stanowiska. Jednak firmy propaguj─ůc ÔÇ×diversityÔÇŁ nie tylko autentycznie dostrzegaj─ů kobiety i ich potrzeby, ale przede wszystkim realizuj─ů zadania wynikaj─ůce z nowego prawa, kt├│re wesz┼éo w ┼╝ycie w 2017 r. i kt├│re obliguje zak┼éady zatrudniaj─ůce ponad 300 pracownik├│w do wyznaczenia cel├│w liczbowych prowadz─ůcych do zwi─Ökszenia rekrutacji kobiet.

Tradycja oraz przemiany ukszta┼étowa┼éy postawy wsp├│┼éczesnych kobiet. Kwintesencj─Ö zalet Japonek jak dla mnie uosabia s┼éynna ┼éy┼╝wiarka figurowa Mao Asada. A zatem odpowiadaj─ůc na pytanie jakie s─ů Japonki w oczach Polek, mog─Ö stwierdzi─ç, ┼╝e z jednej strony s─ů tradycyjnie opieku┼äcze, niezwykle uprzejme i zadbane. S─ů te┼╝ m─ůdre i subtelne. Z drugiej strony s─ů aktywne i przebojowe. Interesuj─ů si─Ö ┼Ťwiatem, s─ů zdolne i ucz─ů si─Ö j─Özyk├│w obcych, niekt├│re nawet polskiego. Mimo, ┼╝e nie maj─ů ┼éatwej sytuacji, to s─ů tak┼╝e ambitne, silne i zdeterminowane i pod tym wzgl─Ödem przewy┼╝szaj─ů m─Ö┼╝czyzn. Konsekwentnie zdobywaj─ů mocniejsz─ů pozycj─Ö w spo┼éecze┼ästwie. Japonki s─ů te┼╝ dobrymi kole┼╝ankami ÔÇô wierne i lojalne, uczynne i nie narzucaj─ůce si─Ö.

Determinacja nadal przyda si─Ö Japonkom w zmaganiu o r├│wne prawa i w zwalczaniu niekorzystnych zjawisk, dla kt├│rych istnieje spo┼éeczne przyzwolenie ÔÇô takich jak nier├│wne obci─ů┼╝enie pracami domowymi, nier├│wno┼Ť─ç zarobk├│w, wykorzystywanie seksualne (sekuhara), wykorzystywanie nieletnich dziewcz─ůt w rozrywce (np. AKB48), itp. oraz o lepsze zabezpieczenia dla matek i rodzin z dzie─çmi. Mi─Ödzynarodowy Dzie┼ä Kobiet jest w Japonii znany, poniewa┼╝ w 1975 r. zosta┼é ustanowiony przez ONZ, ale nie jest tutaj obchodzony tak jak w Polsce. Japonki jednak z ca┼é─ů pewno┼Ťci─ů, nie mniej ni┼╝ Polki, zas┼éuguj─ů 8 marca na kwiaty.

*Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organization for Economic Co-operation and Development)

 

 

Anna ┼éata 2 ANNA ┼üATA

Nauczyłam się od nich wielu rzeczy

W Japonii mieszkam ju┼╝ kilkana┼Ťcie lat, ale po otrzymaniu od redaktorek Gazety tematu tegorocznego felietonu, pomy┼Ťla┼éam, ┼╝e w┼éa┼Ťciwie niewiele mam do powiedzenia w tej kwestii. I to nie dlatego, ┼╝e nie mam do czynienia z Japonkami na co dzie┼ä, lecz raczej z mojego g┼é─Öbokiego przekonania, ┼╝e ludzie na ca┼éym ┼Ťwiecie zasadniczo nie r├│┼╝ni─ů si─Ö od siebie. Tak wi─Öc Japonki, podobnie jak wi─Ökszo┼Ť─ç kobiet, kochaj─ů swoje dzieci, dbaj─ů o rodziny, chodz─ů na spotkania i zakupy z przyjaci├│┼ékami, pragn─ů by─ç kochane, ┼éadne i szczup┼ée.

Niemal ka┼╝dego dnia sp─Ödzam czas w gronie Japonek i wydaje mi si─Ö, ┼╝e pozna┼éam niekt├│re z nich bardzo dobrze. Lubi─Ö z nimi przebywa─ç. Czy maj─ů jakie┼Ť cechy, kt├│re je wyr├│┼╝niaj─ů? Po d┼éu┼╝szym zastanowieniu dosz┼éam do wniosku, ┼╝e jednak tak. Opisuj─ůc je poni┼╝ej, postanowi┼éam skupi─ç si─Ö jedynie na pozytywnych cechach Japonek, z kt├│rymi od o┼Ťmiu lat ucz─Öszczam do klubu tanecznego.

Japonki, z kt├│rymi mam przyjemno┼Ť─ç sp─Ödza─ç czas to kobiety niepracuj─ůce, zajmuj─ůce si─Ö domem i zazwyczaj wspieraj─ůce domowy bud┼╝et prac─ů dorywcz─ů. Podstawow─ů cech─ů, kt├│r─ů zauwa┼╝y┼éam, kiedy znalaz┼éam si─Ö w ich towarzystwie, jest ogromna pasja, kt├│rej s─ů gotowe po┼Ťwi─Öca─ç sw├│j czas, energi─Ö i pieni─ůdze. Wraz z kobietami o tych samych zainteresowaniach tworz─ů jedn─ů wielk─ů rodzin─Ö, spotykaj─ů si─Ö niemal codzienne, chodz─ů na lunche, urz─ůdzaj─ů pikniki, wyje┼╝d┼╝aj─ů na maratony ta┼äca, a nawet podr├│┼╝uj─ů za granic─Ö. By─ç mo┼╝e to poszukiwanie ÔÇ×drugiej rodzinyÔÇŁ jest spowodowane samotno┼Ťci─ů, poniewa┼╝ japo┼äscy m─Ö┼╝owie nie sp─Ödzaj─ů w domu zbyt wiele czasu. W konsekwencji wsp├│lne pasje staj─ů si─Ö ┼║r├│d┼éem d┼éugotrwa┼éych przyja┼║ni i zal─ů┼╝kiem powstawania grup, w kt├│rych Japonki czuj─ů si─Ö bardzo dobrze.

Sp─Ödziwszy w ich gronie tyle lat, nigdy nie poczu┼éam si─Ö ┼║le, cho─ç zdaj─Ö sobie spraw─Ö, ┼╝e niekiedy, z powodu niedostatecznego zrozumienia japo┼äskiej mentalno┼Ťci i r├│┼╝nic w sposobie komunikowania si─Ö, zachowuj─Ö si─Ö jak s┼éo┼ä w sk┼éadzie z porcelan─ů. Zdarza si─Ö, ┼╝e je┼Ťli nikt nie wy┼éo┼╝y mi wszystkiego jasno i klarownie, to zrobi─Ö co┼Ť, co wprawi reszt─Ö grupy w os┼éupienie. Wszyscy przecie┼╝ zrozumieli, ┼╝e skoro nasza instruktorka usun─Ö┼éa z profilu na Facebooku swoj─ů dat─Ö urodzin, to znaczy, ┼╝e od teraz nie b─Ödziemy hucznie obchodzi─ç tego ┼Ťwi─Öta. Wszyscy tylko nie ja. W dniu jej urodzin wkroczy┼éam do studia z ogromnym sernikiem, kt├│ry piek┼éam od czwartej rano. Mimo ┼╝e impreza, kt├│rej mia┼éo nie by─ç, musia┼éa si─Ö odby─ç z mojego powodu, nie poczu┼éam, aby mia┼éy do mnie o to ┼╝al. Moje japo┼äskie kole┼╝anki szybko poj─Ö┼éy, ┼╝e sygna┼éy, kt├│re dla nich s─ů czytelne, dla mnie niekoniecznie. Od pewnego czasu dostaj─Ö wi─Öc dodatkowe wiadomo┼Ťci informuj─ůce mnie o wszelkich zmianach w funkcjonowaniu naszej grupy.

Japonki s─ů ┼Ťwietnie zorganizowane, znaj─ů swoje miejsce w grupie i s─ů w stanie dzia┼éa─ç na rzecz wsp├│lnego dobra. Nie upieraj─ů si─Ö przy w┼éasnych pomys┼éach i nie staraj─ů si─Ö udowodnia─ç innym swojej racji. Zawsze zdumiewa mnie to, z jak─ů ┼éatwo┼Ťci─ů przychodzi im zorganizowanie czyich┼Ť urodzin, imprezy walentynkowej, wyjazd├│w itp. Niewiele si─Ö m├│wi, a sporo robi. Mam wra┼╝enie, ┼╝e doskonale rozumiej─ů konieczno┼Ť─ç dostosowania si─Ö do innych i w┼éo┼╝enia w┼éasnego wk┼éadu w przygotowania i sprawn─ů realizacj─Ö wydarzenia. B─Öd─ůc Polk─ů, podziwiam je za to, ┼╝e potrafi─ů wsp├│┼édzia┼éa─ç bezkonfliktowo i bez krzty egoizmu.

Japonki wspieraj─ů si─Ö i dopinguj─ů wzajemnie. By─ç mo┼╝e bierze si─Ö to st─ůd, ┼╝e pozycja m─Ö┼╝czyzny w Japonii jest uprzywilejowana i kobietom trudniej jest zaj┼Ť─ç wysoko w hierarchii spo┼éecznej. R├│wnie┼╝ ja, pomimo mojej odr─Öbno┼Ťci, cz─Östo czuj─Ö wsparcie i akceptacj─Ö z ich strony. Pami─Ötam, jak kilka lat temu moje kole┼╝anki z klubu u┼Ťwietni┼éy pierwsze przeprowadzone przeze mnie zaj─Öcia wystrzeleniem ma┼éych petard po ostatnim d┼║wi─Öku muzyki i zaserwowaniem kupionego w tajemnicy tortu. S─ů to dla mnie niezapomniane chwile, kt├│re zostan─ů w pami─Öci na d┼éugo.

Moje japo┼äskie kole┼╝anki nigdy mnie nie zawiod┼éy, zawsze dotrzymywa┼éy danego s┼éowa. Doceniam to, poniewa┼╝ cz─Östo zdarza si─Ö, ┼╝e kiedy umawiam si─Ö w wi─Ökszym gronie za swoimi polskimi znajomymi, mimo d┼éugiego czasu, kt├│ry by┼é potrzebny na ustalenie dogodnego dla wszystkich terminu, to i tak w ostatniej chwili kto┼Ť rezygnuje lub przychodzi sp├│┼║niony.

Japonki, z kt├│rymi przebywam na co dzie┼ä s─ů pow┼Ťci─ůgliwe w sposobie bycia i skromne w stroju. Nigdy nie czu┼éam na sobie spojrze┼ä oceniaj─ůcych m├│j styl ubierania si─Ö. Kiedy ma si─Ö gorszy dzie┼ä, mo┼╝na za┼éo┼╝y─ç na siebie pierwsze lepsze ubranie, jakie rano wpada w r─Öce i po prostu wyj┼Ť─ç z domu. Doros┼ée Japonki generalnie ubieraj─ů si─Ö tak, aby nie zwraca─ç na siebie zbyt du┼╝ej uwagi, czym r├│┼╝ni─ů si─Ö od wielu Europejek, dla kt├│rych str├│j jest wyznacznikiem statusu spo┼éecznego i sposobem na podkre┼Ťlenie swojej indywidualno┼Ťci oraz kreatywno┼Ťci.

Ciesz─Ö si─Ö, ┼╝e mog┼éam wyrazi─ç swoj─ů opini─Ö na temat japo┼äskich kobiet, cho─ç wypowiedzia┼éam si─Ö tylko o gronie swoich znajomych. Mam o nich bardzo dobre zdanie, jestem im wdzi─Öczna za akceptacj─Ö mojej osoby i przyj─Öcie do grupy. Nauczy┼éam si─Ö od nich wielu rzeczy i b─Öd─Ö za nimi t─Öskni─ç po powrocie do Polski.

 

 

Ula Styczek 800x600 URSZULA STYCZEK 

Ciekawo┼Ť─ç to pierwszy stopie┼ä do... nieba

Nie spos├│b opowiedzie─ç w paru s┼éowach o kobietach danego kraju. Zastanawiam si─Ö, jak zabrzmia┼éaby kr├│tka odpowied┼║ na pytanie zadane w Japonii, jakie s─ů Polki? Silne psychicznie, raczej pewne siebie, energiczne, odwa┼╝ne, zaradne, praktyczne, romantyczne, ale i k┼é├│tliwe... Mo┼╝e da┼éoby si─Ö zgodzi─ç z tak─ů opinia, a mo┼╝e nie? A jakie s─ů Japonki? Odnosz─Ö wra┼╝enie, ┼╝e ┼éatwiej jest opisa─ç panie z Polski ni┼╝ z Japonii. Kiedy szukam w pami─Öci swoich znajomych Japonek, mog┼éabym u┼╝y─ç prawie tych samych okre┼Ťle┼ä w ich opisaniu. Jest jednak pewna cecha, kt├│ra je odr├│┼╝nia od Polek. S─ů kawaii..., co w tym przypadku oznacza┼éoby, ┼╝e s─ů s┼éodkie, urocze, z angielska cute, czaruj─ůce, ale z odcieniem dziecinno┼Ťci, a czasem wr─Öcz zdziecinnienia. (Pisz─Ö tu z pozycji osoby z prowincji i jestem pewna, ┼╝e kobiety japo┼äskie w du┼╝ych aglomeracjach maj─ů si─Ö inaczej.) Nie jest to wszak cecha ujemna, je┼Ťli przyjrze─ç si─Ö statystykom ma┼é┼╝e┼äskim. Popularno┼Ť─ç Japonek jako ┼╝on dla cudzoziemc├│w stale ro┼Ťnie, wi─Öc na pewno co┼Ť w tej ich dziecinadzie musi by─ç. Czym si─Ö ona objawia? Sposobem m├│wienia bardzo s┼éodko i piskliwie jak nastolatki, stawianiem st├│p skierowanych do ┼Ťrodka jak ma┼ée dziewczynki, ale przede wszystkim noszeniem bardzo kawaii breloczk├│w czy zabawek przy torebkach, kom├│rkach, noszeniem sweterk├│w czy koszulek z misiami, kotkami czy pieskami, kt├│re wygl─ůdaj─ů do┼Ť─ç infantylnie u doros┼éych kobiet.

Pomimo owego zdziecinnienia w sposobie noszenia, Japonki s─ů bardzo zaradne w ┼╝yciu, odwa┼╝ne i ciekawskie. I w┼éa┼Ťnie o takiej niesamowitej Japonce, mojej dawnej i dobrej znajomej chcia┼éabym napisa─ç. Imponuje mi swoj─ů dobroci─ů i si┼é─ů, ale przede wszystkim ciekawo┼Ťci─ů ┼╝ycia.

Seiko pozna┼éam podczas jednej z moich w─Ödr├│wek po Japonii wiele lat temu. Ledwo co tu przyjecha┼éam, zacz─Ö┼éam jej zwiedzanie od swojej prowincji. Pewnej wiosny wsiad┼éam do lokalnego poci─ůgu jad─ůcego w stron─Ö g├│r w p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci prefektury Hiroshimy, za Shobara. By┼éam ju┼╝ prawie sama w poci─ůgu, zmierzcha┼éo a ja naiwnie my┼Ťla┼éam, ┼╝e zd─ů┼╝─Ö jeszcze przed zachodem dotrze─ç do jakiego┼Ť miasta, by tam przenocowa─ç. Przysiad┼éa si─Ö do mnie kobieta w moim wieku i zagadn─Ö┼éa po angielsku. Wida─ç by┼éo, ┼╝e ciekawo┼Ť─ç i ch─Ö─ç pomocy przebi┼éa jej nie┼Ťmia┼éo┼Ť─ç i niepewno┼Ť─ç w angielskim. Opowiedzia┼éam jej o swoich planach wycieczkowych po angielsku, by uszanowa─ç jej lingwistyczny wysi┼éek. Zaniepokoi┼éa si─Ö, bo wiedzia┼éa, ┼╝e nie dam rady i zaproponowa┼éa mi nocleg w swoim domu. Odwaga i ciekawo┼Ť─ç wzi─Ö┼éy g├│r─Ö nad zwyczajowo┼Ťci─ů Japo┼äczyk├│w, by nie przyprowadza─ç obcych do domu. Mieszka┼éa tu┼╝ obok ostatniej stacji, w ma┼éej wiosce daleko od Shobara. Uradowana zgodzi┼éam si─Ö. I tak zacz─Ö┼éa si─Ö nasza wieloletnia przyja┼║┼ä. (U┼╝ywam s┼éowa ÔÇ×przyja┼║┼äÔÇŁ, cho─ç s┼éowo to w naszym rozumieniu jest troch─Ö inaczej tutaj pojmowane.) Przenocowa┼éam w jej domu, pozna┼éam m─Ö┼╝a i dwoje przeuroczyh dzieci, wtedy jeszcze uczni├│w szko┼éy podstawowej, Masako i Takashi. Mo┼╝e nie by┼éoby w tych odwiedzinach nic szczeg├│lnego i jestem pewna, ┼╝e wielu z nas, przebywaj─ůcych w Japonii przydarzy┼éy si─Ö podobne historie. Ale nasza przyja┼║┼ä trwa ju┼╝ ponad 25 lat i mimo ┼╝e Seiko mieszka w ma┼éej wiosce, daleko ode mnie i niecz─Östo si─Ö komunikujemy, to czuj─Ö ca┼éy czas jej trosk─Ö o mnie.

Wszak jednak nie o przyja┼║ni jest nasza opowie┼Ť─ç dzisiaj, wi─Öc tu poprzestan─Ö, ale chc─Ö opowiedzie─ç o niesamowitej Seiko, kt├│ra ca┼éy czas mi imponuje. I kiedy my┼Ťl─Ö o pi─Öknych Japonkach, to w┼éa┼Ťnie jej posta─ç mi si─Ö wy┼éania. Prowadz─ůc dom, wychowuj─ůc dzieci, opiekuj─ůc sie chor─ů te┼Ťciow─ů, kt├│ra mieszkala razem z nimi, Seiko przez lata pracowa┼éa na p├│┼é etatu u m─Ö┼╝a, kt├│ry prowadzi┼é lokalna poczt─Ö. Kiedy j─ů pozna┼éam, intensywnie uczy┼éa si─Ö angielskiego w s─ůsiednim miasteczku, ucz─Öszczaj─ůc na sobotnie kursy. Przedstawi┼éam jej moj─ů kole┼╝ank─Ö w Polsce, zafascynowan─ů Japoni─ů i przez wiele lat korespondowa┼éy ze sob─ů po angielsku. Seiko r├│wnocze┼Ťnie zafascynowana by┼éa g├│rami i cz─Östo z m─Ö┼╝em zdobywa┼éa miejscowe szczyty a czasem nawet dla mnie organizowa┼éa takie wycieczki. Kiedy dzieci podrasta┼éy i mia┼éa troch─Ö wi─Öcej czasu, to odkry┼éa w sobie pasj─Ö profesjonalnego fotografowania. Co i raz s┼éysza┼éam, ┼╝e kupowa┼éa nowy aparat, wystawia┼éa swoje zdj─Öcia na sezonowych wystawach i w klubach. Fotografowa┼éa przyrod─Ö, lokalne festiwale, ludzkie twarze. Par─Ö razy jej prace drukowano w semi-profesjonalnych czasopismach. Innym zn├│w razem intensywnie ucz─Öszcza┼éa na kurs p┼éywania, czym i mnie zarazi┼éa z t─ů tylko r├│┼╝nic─ů, ┼╝e ja to szybko rzuci┼éam, a ona chodzi┼éa na p┼éywalni─Ö przez par─Ö lat. By┼éam ┼Ťwiadkiem jej kolejnych fascynacji: ogrody w stylu angielskim i hodowla r├│┼╝. Za┼éo┼╝y┼éa taki przepi─Ökny dziki ogr├│d na ty┼éach poczty, gdzie pracowa┼éa i wszystkie wolne chwile po┼Ťwi─Öca┼éa piel─Ögnacji, podpinaniu, podlewaniu, obcinaniu r├│┼╝ czy innych ro┼Ťlin, kt├│re sprowadza┼éa z ca┼éej Japonii. Uczestniczy┼éa w lokalnych konkursach na najpi─Ökniejszy ogr├│d w Shobara. Czasem go┼Ťci┼éa miejscow─ů telewizj─Ö czy pras─Ö, bo pomys┼é wykorzystania niewielkiej przestrzeni za poczt─ů oraz prze┼Ťliczne kompozycje kwiatowe na jej przedniej ┼Ťcianie fascynowa┼éy przeje┼╝d┼╝aj─ůcyh przez jej wiosk─Ö ludzi. Ostatnie za┼Ť lata po┼Ťwi─Öci┼éa na hawajskie ta┼äce hula. Dwa, trzy razy w miesi─ůcu je┼║dzi do s─ůsiedniego miasteczka na pr├│by. W celu poznania g┼é─Öbiej ca┼éej otoczki tych ta┼äc├│w, odwiedzi┼éa Hawaje. Jak zaczyna┼éa, by┼éa nie┼Ťmia┼éa, niepewna swoich ruch├│w przed publiczno┼Ťci─ů. Pami─Ötam jej skupion─ů i powa┼╝n─ů twarz. Par─Ö dni temu zaprosi┼éa mnie na coroczn─ů prezentacj─Ö klub├│w ta┼äc├│w hawajskich z calej prefektury Hiroshima. Kiedy wesz┼éa na scen─Ö, nie mog┼éam wyj┼Ť─ç z podziwu nad doskona┼éo┼Ťci─ů jej ruch├│w, naturalnego u┼Ťmiechu i rado┼Ťci podczas ta┼äca. Sze┼Ť─çdziesi─Öcioparoletnia Seiko, pi─Ökna tancerka si─Öga┼éa w ta┼äcu nieba.

Lata wype┼énione zainteresowaniem ┼Ťwiata przeobrazi┼éy Seiko w doskona┼é─ů kobiet─Ö pe┼én─ů rado┼Ťci, pomimo tego, ┼╝e ┼╝yje z dala od wielkiego ┼Ťwiata. I cho─ç nie ma w niej nic ze s┼éowa kawaii w pejoratywnym znaczeniu ÔÇ×zdziecinnieniaÔÇŁ, to mo┼╝na o niej powiedzie─ç, ┼╝e jest kawaii kobiet─ů.

 

 

Merklejn IWONA MERKLEJN 

 Matka dwulatka

Jak wygl─ůdaj─ů Japonki w oczach Polek, a konkretnie w moich, Polki zamieszka┼éej w Japonii? Jako matka dziecka, kt├│re w przededniu Dnia Kobiet 2018 sko┼äczy dwa lata, a wi─Öc osoba na etapie intensywnego zaanga┼╝owania w macierzy┼ästwo chcia┼éabym skupi─ç si─Ö na moich kole┼╝ankach ÔÇô japo┼äskich matkach; na tym, co mnie z nimi ┼é─ůczy i dzieli. Zdaj─Ö sobie spraw─Ö, ┼╝e temat ten poruszano na stronie Polonia Japonica nieraz, jeszcze w epoce jej analogowej prehistorii. Mo┼╝e kto┼Ť zechce por├│wna─ç do┼Ťwiadczenia z tamtych czas├│w z moimi przemy┼Ťleniami z ostatniej chwili. Napisz─Ö najpierw o tym, co mnie z matkami-Japonkami ┼é─ůczy.

W skr├│cie rzecz ujmuj─ůc: wi─Öcej ni┼╝ przypuszcza┼éam. Dobre par─Ö miesi─Öcy ┼╝ycia mojego dziecka min─Ö┼éo, zanim zacz─Ö┼éam korzysta─ç z publicznych pokoj├│w zabaw dla dzieci i uczestniczy─ç w spotkaniach tam organizowanych. Powstrzymywa┼éy mnie od tego obawy, kt├│re okaza┼éy si─Ö nieuzasadnione. Pierwsza z nich to my┼Ťl, ┼╝e wszystkie zebrane tam kobiety b─Öd─ů o wiele m┼éodsze ode mnie i w zwi─ůzku z tym nie b─Öd─Ö w stanie nawi─ůza─ç z nimi kontaktu. Urodzi┼éam wszak dziecko w wieku czterdziestu trzech lat, wi─Öc przy odrobinie pecha dwudziestoparoletnie matki mog┼éyby by─ç moimi c├│rkami! To uprzedzenie zmieni┼éa jedna z japo┼äskich kole┼╝anek, co do kt├│rej by┼éam przekonana, ┼╝e ma lat dwadzie┼Ťcia par─Ö, a okaza┼éa si─Ö zaledwie o rok m┼éodsza ode mnieÔÇŽ Jak si─Ö dobrze przyjrze─ç, to nie takie m┼éode to towarzystwo, oj nie. Tendencje do coraz p├│┼║niejszego zawierania ma┼é┼╝e┼ästw i p┼éodzenia potomstwa przez spo┼éecze┼ästwo japo┼äskie, szczeg├│lnie w wielkich miastach wskazuj─ů, ┼╝e debiutuj─ůc w roli matki, mia┼éam spor─ů szans─Ö spotka─ç na tej drodze swoje r├│wie┼Ťnice. Fakt, nie spotka┼éam ani jednej starszej od siebie; ale ju┼╝ trzydziestoparolatki by┼éy absolutn─ů norm─ů.

Wspomniana japo┼äska kole┼╝anka ze zrozumieniem odnios┼éa si─Ö do moich sk┼éonno┼Ťci do samotnictwa, wyznaj─ůc: ÔÇ×ja te┼╝ nie lubi─Ö stadaÔÇŁ (watashi mo mureru no ga suki ja nai). Obie jednak odczuwa┼éy┼Ťmy siln─ů potrzeb─Ö wyj┼Ťcia z domu i podzielenia si─Ö swoimi do┼Ťwiadczeniami po kilku tygodniach w czterech ┼Ťcianach z noworodkiem. Opowie┼Ťci niekt├│rych moich cudzoziemskich znajomych o tym, ┼╝e jak ju┼╝ raz si─Ö wejdzie w lokaln─ů spo┼éeczno┼Ť─ç matek, to ma si─Ö wobec niej mn├│stwo zobowi─ůza┼ä, miejsce w hierarchii oraz g─Östej sieci stosunk├│w mi─Ödzyludzkich pe┼énej intryg r├│wnie┼╝ nie znalaz┼éy potwierdzenia w moim do┼Ťwiadczeniu. By─ç mo┼╝e dotyczy┼éy one dalszego etapu macierzy┼ästwa, kiedy to dziecko idzie do przedszkola i szko┼éy. P├│ki co, ┼╝┼éobek nie terroryzuje nas specjalnie; rodzic├│w zaprasza si─Ö na r├│┼╝ne spotkania, ale jedni chodz─ů, drudzy nie i nikt nie ma do nikogo pretensji.

Obawa, ┼╝e trudno b─Ödzie mi znale┼║─ç wsp├│lny j─Özyk z kobietami skoncentrowanymi na ┼╝yciu domowym tak┼╝e okaza┼éa si─Ö nieuzasadniona. Wi─Ökszo┼Ť─ç matek, kt├│re pozna┼éam mia┼éo za sob─ů znacz─ůce do┼Ťwiadczenie pracy zawodowej i chcia┼éo do niej, w takiej czy innej formie, wr├│ci─ç. Tu znowu k┼éaniaj─ů si─Ö statystyki: wi─Ökszo┼Ť─ç Japonek pracuje poza domem, tyle ┼╝e na lu┼║niejszych zasadach ni┼╝ panowie, cz─Östo w niepe┼énym wymiarze godzin. Na pierwszym spotkaniu matek w dzielnicowym centrum kultury, na kt├│re odwa┼╝y┼éam si─Ö wybra─ç moja przypadkowa s─ůsiadka na has┼éo ÔÇ×PolskaÔÇŁ odpowiedzia┼éa, ┼╝e by┼éa tam parokrotnie s┼éu┼╝bowo.

Co nas dzieli? Potulna zgoda Japonek na to, ┼╝e tzw. spo┼éecze┼ästwo poddaje je infantylizacji, wrzucaj─ůc do jednej kategorii z dzie─çmi. Zjawisko to jest szczeg├│lnie widoczne w s┼éu┼╝bie zdrowia oraz szeroko poj─Ötej opiece spo┼éecznej, gdzie r├│┼╝ne si┼éy fachowe zwracaj─ů si─Ö do obcych doros┼éych kobiet per ÔÇ×mamaÔÇŁ (Pa┼äsk─ů mam─ů nie jestem, panie doktorze, mam ochot─Ö odpowiedzie─ç) oraz zabarwiaj─ů wszystko, co przeznaczone dla matek specyficzn─ů odmian─ů stylu kawaii, ozdabiaj─ůc maskotkami podobnymi jak dla dzieci. Lubi─Ö by─ç doros┼éa i jestem osob─ů odr─Öbn─ů od mojego dziecka; ale ┼╝e jestem zm─Öczona, a si┼éy fachowe - og├│lnie pomocne, odpuszczam.

Co jeszcze? Troch─Ö inny pogl─ůd na rol─Ö matki w rodzinie i jej relacj─Ö z dzieckiem. Wychowana w polskiej odmianie matriarchatu nie godz─Ö si─Ö na s┼éu┼╝ebn─ů rol─Ö, w kt├│rej pozwalaj─ů si─Ö obsadza─ç swoim rodzinom Japonki. Nie chodzi mi o samo wykonywanie prac domowych, bo te wykonuj─ů matki we wszystkich kulturach; ale o interakcj─Ö, kt├│ra temu towarzyszy. Cz─Östo s┼éysz─Ö, jak japo┼äskie dzieci odzywaj─ů si─Ö do swoich rodzicielek j─Özykiem ca┼ékowicie pozbawionym szacunku, domagaj─ůc si─Ö pe┼énej obs┼éugi, a matki to pogodnie toleruj─ů. Wi─Ökszo┼Ť─ç znanych mi japo┼äskich matek nie egzekwuje r├│wnie┼╝ od potomstwa udzia┼éu w pracach domowych, a moim zdaniem im szybciej zacznie si─Ö dzieci do nich w┼é─ůcza─ç, tym lepiej. Uwa┼╝am, ┼╝e najwy┼╝szy czas zmieni─ç t─Ö cz─Ö┼Ť─ç kultury japo┼äskiej, bo ma daleko id─ůce skutki dla stosunku do kobiet w og├│le i ich funkcjonowania w spo┼éecze┼ästwie.

 

 

DARIA DARIA MIURA  

 ňą│ŠÇž´╝łjosei): kobieta

Trzy kobiety.

Trzy Japonki.

Trzy r├│┼╝ne osobowo┼Ťci, kt├│re wywar┼éy wp┼éyw na moje ┼╝ycie, ukszta┼étowa┼éy mnie w jakiej┼Ť cz─Ö┼Ťci, doprowadzi┼éy do tego, gdzie jestem teraz.

Nawet ju┼╝ nie pami─Ötam, kiedy pojawi┼éa si─Ö w moim ┼╝yciu. Mieszkaj─ůca najpierw u podn├│┼╝a Alp, teraz na szwajcarskiej wsi Tomomi, od zawsze by┼éa ze mn─ů. Duchowa podpora, cho─ç sama boryka┼éa si─Ö ze swoim ┼╝yciem, stanowi┼éa i stanowi dla mnie wz├│r cn├│t cz┼éowieczych i jest motorem w d─ů┼╝eniach.

Urodzona w Tokio, maj─ůc nieca┼ée trzydzie┼Ťci lat wyjecha┼éa do Szwajcarii, gdzie zacz─Ö┼éa pracowa─ç w banku. Nied┼éugo potem pozna┼éa przystojnego i utalentowanego grafika z Pary┼╝a, z kt├│rym za┼éo┼╝y┼éa rodzin─Ö. Na ┼Ťwiat przysz┼éy dzieci i wydawa┼éoby si─Ö, ze sielanka trwa─ç b─Ödzie wiecznie. Okaza┼éo si─Ö jednak, ┼╝e starszy syn jest autystykiem i lekarze polecaj─ůc wszak┼╝e szereg bada┼ä i terapii nie rokowali pomy┼Ťlnie.

Tomomi wbrew medycznym autorytetom i dosy─ç rystrykcyjnemu ┼Ťrodowisku, a nawet w┼éasnemu m─Ö┼╝owi, postanowi┼éa dzia┼éa─ç na w┼éasn─ů r─Ök─Ö i opracowa┼éa metody pracy z synem. Stopniowo z bankierki przeobra┼╝a┼éa si─Ö w terapeutk─Ö, dr─ů┼╝─ůc, szukaj─ůc, kszta┼éc─ůc si─Ö. Zdoby┼éa szlify na Uniwersytecie w Lucernie, otworzy┼éa w┼éasny gabinet terapii, a syn, kt├│ry jest w┼éa┼Ťciwie r├│wie┼Ťnikiem mojego, jest cenionym m┼éodym perkusist─ů graj─ůcym w formacjach jazzowych. Beznadziejny poniek─ůd przypadek studiuje, realizuje si─Ö w pasjach i jest pe┼énym empatii, troch─Ö nie┼Ťmia┼éym ch┼éopakiem.

A Tomomi mieszka teraz sama w male┼äkiej wiosce i hoduje kozy, kt├│re za nic maj─ů mrozy i rodz─ů ma┼ée ko┼║l─ůtka ku rado┼Ťci swojej pani.

      Nie mo┼╝emy spotyka─ç si─Ö z Tomomi tak cz─Östo, jakby┼Ťmy sobie tego ┼╝yczy┼éy, ale wsp├│lne chwile to nieprzespane noce przegadywane, popijane herbat─ů parzon─ů z pobliskich zi├│┼é i zagryzane sucharami. Dwadzie┼Ťcia lat w Japonii, dwadzie┼Ťcia lat w Alpach i nasze do┼Ťwiadczenia stworzy┼éy swego rodzaju hybrydy, kt├│re nawzajem si─Ö pokrywaj─ůc tworz─ů nasz most, nasz j─Özyk, nasz─ů przestrze┼ä.

Dyskusje nad człowiekiem i sensem życia w ogóle przeprowadzane z Tomomi to kopalnia wskazówek na całe lata. To drogowskaz i poduszka ochronna, żeby się nie posiniaczyć. Bufor z kompasem. Tomomi, Anioł Stróż.

Pani Miyabe ma swoj─ů agencj─Ö nieruchomo┼Ťci na moim osiedlu. Macha czasem do mnie r─Ök─ů, gdy si─Ö mijamy, czasem to ja do niej zajrz─Ö na ploty. To ona pokaza┼éa nam mieszkanie, kt├│re na pewno nam si─Ö spodoba ÔÇ×bo ma okna wykuszowe i jest jasne, a obszerne i zamiast kupowa─ç ma┼ée, bo tanie, lepiej pogimnastykowa─ç si─Ö, bo ┼╝ycie b─Ödzie potem przyjemniejszeÔÇŁ. Osobi┼Ťcie nam├│wi┼éa rodzin─Ö m─Ö┼╝a na wsp├│┼éprac─Ö i pomog┼éa w zawi┼éo┼Ťciach bankowych. 

Pomog┼éa po raz kolejny, gdy si─Ö rozwodzili┼Ťmy. Zaczarowa┼éa bank, kt├│ry us┼éa┼é mi drog─Ö r├│┼╝ami i mieszkanie mog┼éam odkupi─ç od m─Ö┼╝a.

Kibicuje mi tak ju┼╝ od prawie dwudziestu lat. Jej wnuk chodzi┼é do tego samego liceum, co m├│j syn i ka┼╝da szkolna nowo┼Ť─ç dociera┼éa do mnie, zanim przekaza┼é mi j─ů nauczyciel. Pani Miyabe ma swoje ┼é─ůcza szybsze od ┼Ťwiat┼éa.

Na wyniki egzamin├│w na uniwersytet czeka┼éa ze swoimi pracownikami bardziej niecierpliwie ode mnie. Jestem jej wdzi─Öczna za nies┼éabn─ůc─ů wiar─Ö we mnie, za zrozumienie i przychylno┼Ť─ç, kt├│rych powodu stale si─Ö doszukuj─Ö. Wiem, ┼╝e zawsze mnie wys┼éucha, doradzi, znajdzie z┼éoty ┼Ťrodek iÔÇŽ zmusi ekip─Ö, ┼╝eby zeszli z ceny. Taka Dobra Wr├│┼╝ka.

Pani Kawasaki da┼éa mi w ko┼Ť─ç. Szefowa┼éa mi w biurze projektowym. Zatrudniona jako projektant, przez trzy lata by┼éam b┼éyszcz─ůcym transparentem pt: globalizm&profesjonalizm, sprawdzaj─ůc dodatkowo poprawno┼Ť─ç j─Özyk├│w obcych w pracach wszystkich projektant├│w w biurze. Klienci, kt├│rych nawet nie zna┼éam, zwracali si─Ö do mnie z pro┼Ťb─ů o poprawki. By┼éam jak ten robot kuchenny, projektuj─ůc, instaluj─ůc komputery i programy, t┼éumacz─ůc, sprawdzaj─ůc, wydzwaniaj─ůc za morze, nawet podejmuj─ůc zagranicznych go┼Ťci kontrahent├│w. Szkoda tylko, ze nie mo┼╝na by┼éo mn─ů wyciska─ç sok├│w. Powroty do domu nad ranem, albo gorzej: po 48 godzinach zaczyna┼éy by─ç norm─ů. Gdy pewnej nocy wracaj─ůc do domu zderzy┼éam si─Ö z samochodem, co zaowocowa┼éo paroma z┼éamaniami, pomy┼Ťla┼éam, ┼╝e ja chyba nigdy nie zaspokoj─Ö ┼╝─ůda┼ä swojej szefowej. Im d┼éu┼╝ej zostawa┼éam w pracy, im wi─Öcej klient├│w mia┼éam na tapecie, tym ona wi─Öcej wymaga┼éa i jeszcze wi─Öcej mia┼éa obiekcji.

Z nadmiarem pracy ubywa┼éo mi wiary w siebie i w swoje mo┼╝liwo┼Ťci. Przypomina┼éam balon, z kt├│rego nagle usz┼éo powietrze: pot┼éucze si─Ö od ┼Ťciany do ┼Ťciany, po czym sflacza┼éy opadnie na pod┼éog─Ö.

Najpierw odszed┼é z biura m├│j d┼éugoletni kolega, kt├│rego szefowa nazwa┼éa zdrajc─ů. Potem odesz┼éam ja. Na po┼╝egnanie dosta┼éam k┼é├│dk─Ö do roweruÔÇŽ Taka Babajaga jedna, ta pani Kawasaki.

No i tak siedz─Ö sobie czasem w poci─ůgu i patrz─Ö na kobiety wok├│┼é i zastanawiam si─Ö, kt├│r─ů z nich zachwyca ┼╝ycie z kozami w szwajcarskich ┼Ťniegach, albo kt├│ra pomaga przygodnej cudzoziemce, kt├│ra wreszcie wysysa energi─Ö i daje k┼é├│dk─Ö na po┼╝egnanie?

 

 

JOASIA 3 1 JOANNA SATO  

 S─ůsiadki

1.

W moim pierwszym japo┼äskim domu spotykam ci─Ö czasami na klatce schodowej. Jeste┼Ť zawsze bardzo elegancko ubrana, masz nienaganny makija┼╝ i starann─ů fryzur─Ö. Nie potrafi─Ö oceni─ç twojego wieku, ale chyba jeste┼Ť nieco starsza ode mnie. Kiedy mnie widzisz, k┼éaniasz si─Ö uprzejmie, bez s┼é├│w i lekko u┼Ťmiechasz. Czasami, mimo ┼╝e nie wykonujesz ┼╝adnego gestu, sprawiasz wra┼╝enie, jakby┼Ť mia┼éa ochot─Ö zatrzyma─ç si─Ö i porozmawia─ç. Nigdy jednak tego nie robisz. Mnie te┼╝ sta─ç tylko na milcz─ůce odwzajemnienie twoich uprzejmo┼Ťci. Onie┼Ťmiela mnie twoja nieskazitelna elegancja. Zachwycaj─ů pi─Ökne garsonki i p┼éaszcze. Fascynuj─ů kimona - bo r├│wnie┼╝ w nich pojawiasz si─Ö kilka razy w tym naszym milcz─ůcym s─ůsiedzkim spektaklu.

2.

Dzielimy ze sob─ů gabinet. To ty zapraszasz mnie do tego zawodowego s─ůsiedztwa, kiedy zmagam si─Ö ze znalezieniem miejsca dla kontynuowania mojej pracy w Kobe. Oferujesz przestrze┼ä i profesjonalne wsparcie. Wiem, ┼╝e jeste┼Ť krajow─ů ekspertk─ů w naszej dziedzinie, szanowan─ů i znan─ů w ca┼éej Japonii. Nigdy jednak o tym nie wspominasz. O twoich osi─ůgni─Öciach dowiaduj─Ö si─Ö od znajomych z naszego zawodowego ┼Ťrodowiska. Jestem pe┼éna podziwu dla twojej wiedzy i skromno┼Ťci. Nasz gabinetowy rytm, opr├│cz wype┼énionych zawodowych grafik├│w, wyznacza te┼╝ twoja dba┼éo┼Ť─ç o mi┼ée drobiazgi i szczeg├│┼éy - ┼Ťwie┼╝e kwiaty w wazonie, zestaw herbat z ca┼éego ┼Ťwiata gotowy do zaparzenia w eleganckich fili┼╝ankach, pastelowe obrazy na ┼Ťcianach.

3.

Spotykamy si─Ö przy windzie. To ty witasz si─Ö ze mn─ů i zaczynasz rozmow─Ö. Kr├│tka podr├│┼╝ mi─Ödzy pi─Ötrami nie daje nam szansy na doko┼äczenie tej rozmowy, ale znamy ju┼╝ swoje imiona i numery naszych mieszka┼ä. Za kilka dni znajduj─Ö w swojej skrzynce na listy zaproszenie od ciebie na spotkanie przy herbacie. Przy kilku herbatach opowiadamy sobie nasze osobiste historie. Dowiaduj─Ö si─Ö, ┼╝e dzielnica Tokio, w kt├│rej mieszkam od niedawna, to twoje miejsce rodzinne. ┼╗e uwielbiasz czyta─ç ksi─ů┼╝ki i sama pr├│bujesz pisa─ç. ┼╗e grasz na wiolonczeli w amatorskiej orkiestrze symfonicznej i dzielisz t─Ö muzyczn─ů pasj─Ö ze swoj─ů wnuczk─ů. I ┼╝e wreszcie masz na to wszystko czas, bo niedawno przesz┼éa┼Ť na emerytur─Ö. Nasza s─ůsiedzka relacja do┼Ť─ç szybko zamienia si─Ö w serdeczn─ů i blisk─ů znajomo┼Ť─ç. W czasie spacer├│w po najbli┼╝szej okolicy opowiadasz mi histori─Ö tej cz─Ö┼Ťci Tokio, kt├│ra jest teraz moim kolejnym domem. Jeste┼Ť te┼╝ bardzo zainteresowana moim do┼Ťwiadczaniem Japonii i oddalenia od kraju rodzinnego. I potrafisz s┼éucha─ç - uwa┼╝nie, z szacunkiem, bez oceniania.

4.

Nigdy nie mieszka┼éy┼Ťmy w tym samym domu ani na tej samej ulicy. Opr├│cz braku wsp├│lnej przestrzeni oddziela nas te┼╝ czas - bagatelne tysi─ůc lat, kt├│re up┼éyn─Ö┼éy mi─Ödzy twoim i moim ┼╝yciem. Mimo to, kiedy podczas kr├│tkiej wizyty w Uji staj─Ö przed twoim pomnikiem, ogarnia mnie przemo┼╝ne wra┼╝enie, ┼╝e znamy si─Ö bardzo dobrze. Tak, o twoim istnieniu wiem od dawna. Wiem, ┼╝e pisa┼éa┼Ť wiersze, poematy i pami─Ötniki, ┼╝e stworzy┼éa┼Ť monumentaln─ů opowie┼Ť─ç o ksi─Öciu Genji i zosta┼éa┼Ť zaliczona do Trzydziestu Sze┼Ťciu Mistrzy┼ä Poezji. Ale to literacka i historyczna wiedza, kt├│ra wyja┼Ťnia fascynacj─Ö twoj─ů osob─ů. Nie pomaga jednak u┼éo┼╝y─ç moich emocji w tym momencie w sp├│jn─ů opowie┼Ť─ç. A od tego zimnego pomnikowego kamienia bije ciep┼éo. Stoj─Ö wi─Öc przed twoim kamiennym wizerunkiem i zachwycam si─Ö tym chwilowym s─ůsiedztwem, chocia┼╝ do ko┼äca go nie rozumiem. Powoli niewyra┼║ne skojarzenia, kawa┼éki my┼Ťli i wspomnie┼ä zaczynaj─ů uk┼éada─ç si─Ö w sp├│jn─ů ca┼éo┼Ť─ç. Zdaj─Ö sobie spraw─Ö, ┼╝e pi─Ökno twojego pomnikowego wcielenia przypomina mi o mojej pierwszej japo┼äskiej s─ůsiadce, eleganckiej, uprzejmej i milcz─ůcej. Twoje ogromne osi─ůgni─Öcia literackie kojarz─ů si─Ö z profesjonalizmem kole┼╝anki ze wsp├│lnego gabinetu w Kobe. A twoja twarz ma w sobie co┼Ť z twarzy mojej s─ůsiadki z Tokio - wiolonczelistki i literatki. Wszystko uk┼éada si─Ö w ca┼éo┼Ť─ç. Nadal jednak nie mog─Ö odej┼Ť─ç od tego ciep┼éego kamienia i orientuj─Ö si─Ö, ┼╝e zatrzymujesz mnie przy sobie, bo chodzi tu o co┼Ť jeszcze. Skoro przypomnia┼éa┼Ť mi moje trzy japo┼äskie s─ůsiadki, przypomnia┼éa┼Ť te┼╝ o innych do┼Ťwiadczeniach w relacjach z Japonkami. O tym, jak ┼éatwo jest skupi─ç si─Ö na r├│┼╝nicach i zapomnie─ç o szukaniu podobie┼ästw. O niebezpiecze┼ästwie popadania w upraszczaj─ůc─ů egzotyk─Ö i przylepienia metek pe┼énych stereotyp├│w. I wreszcie o tym, ┼╝e ÔÇ×ja PolkaÔÇŁ i ÔÇ×ona JaponkaÔÇŁ mo┼╝na bez trudu przet┼éumaczy─ç na ÔÇ×my kobietyÔÇŁ. S─ůsiadki. Kt├│re zawsze mog─ů si─Ö spotka─ç, porozumie─ç i us┼éysze─ç. Nawet je┼Ťli milcz─ů, pochodz─ů z odleg┼éych kontynent├│w czy czas├│w.

 

 

Emilia zdjecie 2 EMILIA OKUYAMA

 Yoriko

     Yoriko. Pozna┼éam j─ů u Lindy, mojej ameryka┼äskiej przyjaci├│┼éki. By┼éa jedn─ů z pierwszych Japonek, kt├│re pozna┼éam w Japonii. Drobna, cicha, z szerokim u┼Ťmiechem. Nasze spotkanie by┼éo pocz─ůtkiem d┼éugoletniej przyja┼║ni. Zacz─Ö┼éo si─Ö od teatru dla dzieci. W naszej mi─Ödzynarodowej grupie Yoriko by┼éa jedyn─ů Japonk─ů, p├│┼║niej do┼é─ůczy┼éy kolejne. Wsp├│lne ┼Ťwi─Öta bo┼╝onarodzeniowe, pikniki w parku lub inne okazje da┼éy nam szans─Ö wzjemnego poznania si─Ö. Teatrzyki ┼Ťwiateczne dla dzieci sta┼éy si─Ö tradycj─ů, kontynuowan─ů do dzi┼Ť. Wsp├│lnie robi┼éy┼Ťmy dekoracje, stroje, uczy┼éy┼Ťmy si─Ö tekst├│w, wyst─Öpowa┼éy┼Ťmy cz─Östo z udzia┼éem naszych m─Ö┼╝├│w, a tak┼╝e naszych obecnie doros┼éych dzieci. Yoriko nale┼╝a┼éa do os├│b, kt├│re by┼éy ch─Ötne do ka┼╝dego dzia┼éania. Pe┼éna energii i rado┼Ťci, w┼é─ůcza┼éa si─Ö do ka┼╝dej inicjatywy. Gdy organizowa┼éy┼Ťmy jakie┼Ť spotkanie, przynosi┼éa jedzenie, gra┼éa na fortepianie, akompaniuj─ůc osobom ┼Ťpiewaj─ůcym. Pianistka, nauczycielka. Niezwykle lubiana i ci─ůgle zaj─Öta. Mia┼éa olbrzymi─ů liczb─Ö uczni├│w, kt├│rzy niech─Ötnie si─Ö z ni─ů rozstawali. By┼éa osob─ů, kt├│ra wyznacza┼éa sobie cele i d─ů┼╝y┼éa do ich realizacji. Kiedy┼Ť postanowi┼éa, ┼╝e we┼║mie udzia┼é w Maratonie Hawajskim i pomiomo wielu zaj─Ö─ç i braku przygotowania sportowego zacz─Ö┼éa biega─ç po par─ů kilometr├│w dziennie. I uda┼éo si─Ö, polecia┼éa na Hawaje i dobieg┼éa do mety. Jej kolejnym marzeniem by┼éo przejechanie s┼éynnej Route 66, ameryka┼äskiej pierwszej drogi ┼é─ůcz─ůcej wschodnie wybrze┼╝e z zachodnim, zwanej Mothers Road. Zarazi┼éa nas do tego projektu, podj─Ö┼éy┼Ťmy to wyzwanie i wybra┼éy┼Ťmy si─Ö we trzy wsp├│lnie z Lind─ů na spotkanie Wielkiej Przygody. Nasza Podr├│┼╝ ┼╗ycia. Jecha┼éy┼Ťmy z Kaliforni do Chicago. P├│┼║niej ruszy┼éy┼Ťmy tak┼╝e do Nowego Yorku i dalej poza s┼éynn─ů tras─Ö tak┼╝e do Vermont i do pi─Öknego miasteczka Rock Port, by zamkn─ů─ç podr├│┼╝ od oceanu do oceanu. Trzy tygodnie w drodze. Razem dzie┼ä i noc. Troch─Ö si─Ö obawia┼éam, ┼╝e mo┼╝e by─ç to ci─Ö┼╝kie dla nas wszystkich, ale okaza┼éo si─Ö, ┼╝e doskonale si─Ö zgrywamy i uzupe┼éniamy. Ka┼╝da o innym charakterze, temperamencie i pochodz─ůca z innej kultury.

     Podr├│┼╝ da┼éa nam mo┼╝liwo┼Ť─ç przejechania i poznania wielkiego kawa┼éka Ameryki, ka┼╝dy przejechany stan mia┼é inny w charakter. W drodze niebywa┼ée widoki i mn├│stwo wra┼╝e┼ä. Spotkania z lud┼║mi, rozmowy, godziny w samochodzie, motele, wsp├│lne jedzenie, zm─Öczenie, ┼Ťmiech. Wr├│ci┼éy┼Ťmy do Japonii z setkami zdj─Ö─ç, wra┼╝e┼ä i wspomnie┼ä. Przy kolejnych spotkaniach zwykle by┼éoÔÇ× a pami─Ötasz ....ÔÇŁ.

     Yoriko to te┼╝ osoba dzia┼éaj─ůca na rzecz dzieci z Afryki, tworz─ůca tam orkiestr─Ö i wysy┼éaj─ůca u┼╝ywane instrumenty. Organizuj─ůca koncerty w szpitalach. Cicha, mi┼éa, u┼Ťmiechni─Öta.... Oddana, lojalna, bezkonfliktowa. Na zawsze pozostanie w moim sercu. Odesz┼éa w listopadzie w zesz┼éym roku. Po raz pierwszy nie by┼éo jej na mojej wystawie...

     Jakie wi─Öc s─ů Japonki? Nie wiem dobrze, ale spotka┼éam kilka, kt├│re mi towarzyszy┼éy i nadal towarzysz─ů w mojej drodze japo┼äskiej. Mam kole┼╝anki z grup sportowych oraz innych. Bli┼╝sze i dalsze, ale na pewno wiele si─Ö od siebie uczymy i dalej wzbogacamy si─Ö nawzajem.

 

 

Renata 3 2 600x800 RENATA MITSUI

 Stalowe motyle? 

Do Japonek jestem nastawiona pozytywnie. Kobieca solidarno┼Ť─ç odgrywa tu pewn─ů rol─Ö, ale decyduje fakt, ┼╝e przez d┼éugie lata pobytu w Japonii nie zdarzy┼éo si─Ö nic, co mog┼éoby radykalnie zmieni─ç moje nastawienie. Mam wra┼╝enie, ┼╝e z biegiem lat patrz─Ö na nie coraz bardziej ┼╝yczliwie i coraz lepiej je rozumiem.

      Nie mia┼éam zamiaru wypowiada─ç si─Ö na temat wygl─ůdu Japonek, ale kusi mnie, ┼╝eby zacytowa─ç opini─Ö pewnego m┼éodego Polaka, kt├│ry po kilku dniach pobytu w Japonii i intensywnej obserwacji tutejszych kobiet stwierdzi┼é: ÔÇ×One s─ů takie... dopracowaneÔÇŁ. Rozbawi┼éa mnie wtedy ta opinia, ale przyznaj─Ö jej s┼éuszno┼Ť─ç. Chodzi o dopracowanie szczeg├│┼é├│w ubioru, fryzury, makija┼╝u, czyli element├│w wygl─ůdu zewn─Ötrznego. Oczywi┼Ťcie ka┼╝de uog├│lnienie ma swoje wyj─ůtki i nie┼Ťcis┼éo┼Ťci, ale jednak s─ůdz─Ö, ┼╝e teza o ÔÇ×dopracowanymÔÇŁ wygl─ůdzie Japonek daje si─Ö obroni─ç, szczeg├│lnie je┼Ťli pomy┼Ťlimy o ich wygl─ůdzie w pracy, w sytuacjach oficjalnych, a tak┼╝e towarzyskich. Na pewno to ÔÇ×dopracowanieÔÇŁ ma zwi─ůzek z estetyk─ů japo┼äsk─ů oraz z naturalnymi cechami aparycji. Nie mo┼╝na te┼╝ odm├│wi─ç Japonkom delikatno┼Ťci i umiej─Ötno┼Ťci estetyzacji nie tylko w┼éasnego wygl─ůdu, ale tak┼╝e r├│┼╝nych element├│w ┼╝ycia codziennego.

Przy okazji pisania tego tekstu postanowi┼éam przypomnie─ç sobie r├│┼╝ne kobiety, kt├│re pozna┼éam podczas wieloletniego pobytu w Japonii. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e tworz─ů one kalejdoskop zr├│┼╝nicowanych postaci.

Studentki: Studentki Uniwersytetu Tokijskiego, a w┼éa┼Ťciwie studi├│w podyplomowych na tej uczelni to pierwsza grupa kobiet japo┼äskich, poznawana stopniowo po przyje┼║dzie do Japonii, stosunkowo nieliczna w por├│wnaniu z pozosta┼éymi. Ambitne, zdolne i inteligentne, o zr├│┼╝nicowanych osobowo┼Ťciach. M├│wiono w ┼╝artach, ┼╝e m─Ö┼╝czy┼║ni boj─ů si─Ö studentek tak presti┼╝owej uczelni, bo s─ů dla nich za m─ůdre. Grupa elitarna i maj─ůca szans─Ö zrobienia kariery, ale niestety nie zawsze kobiety zachodz─ů tak wysoko, jak ich koledzy.

Studentki polonistyki, jedyna grupa m┼éodzie┼╝owa, z kt├│r─ů mam do czynienia od lat. O nich mog─Ö pisa─ç jedynie z punktu widzenia nauczycielki. Kiedy rozpoczynaj─ů studia, s─ů istotami bardzo m┼éodymi i czasem dziecinnymi, ale mam okazj─Ö zaobserwowa─ç, jak w ci─ůgu kilku lat zmieniaj─ů si─Ö i dorastaj─ů. S─ů zdolne, czasem bardzo zdolne, obowi─ůzkowe, ciekawe ludzi i ┼Ťwiata, kt├│ry dopiero poznaj─ů. Bywaj─ů takie, kt├│re podczas studi├│w po raz pierwszy wyje┼╝d┼╝aj─ů za granic─Ö. Opr├│cz nauki zajmuj─ů si─Ö pracami dorywczymi i dzia┼éalno┼Ťci─ů w klubach studenckich, wi─Öc musz─ů planowo organizowa─ç sw├│j czas. Potrafi─ů pokierowa─ç kolegami i pracowa─ç w grupie. Mam wra┼╝enie, ┼╝e ostatnimi czasy sta┼éy si─Ö bardziej samodzielne i coraz mniej r├│┼╝ni─ů si─Ö od polskich studentek. Niekt├│re maj─ů rozmaite problemy ┼╝yciowe. Pobyt w Polsce odkrywa przed nimi nowe horyzonty, wi─Öc chcia┼éabym, aby Polska nie zawiod┼éa ich oczekiwa┼ä.

Matki, panie domu: W┼éa┼Ťcicielka starej kamienicy, w kt├│rej mieszka┼éam w czasach studenckich. Typowa starsza gospodyni domowa, zawsze w fartuszku, oddana gotowaniu, na pierwszego przychodzi┼éa po czynsz (p┼éacony wtedy w got├│wce). Na po┼╝egnanie sprezentowa┼éa mi doskona┼é─ů ksi─ů┼╝k─Ö kucharsk─ů, kt├│ra przydaje mi si─Ö do dzi┼Ť. Nota bene, mam wra┼╝enie, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç Japonek lubi i potrafi dobrze gotowa─ç.

Te┼Ťciowa, dawniej pi─Ökna kobieta, obecnie schorowana staruszka, kt├│ra nie narzeka, ma w sobie du┼╝─ů dawk─Ö dumy, optymizmu i raczej silny charakter.

Matki-Japonki, kt├│re pozna┼éam w szkolnych czasach c├│rki, w gruncie rzeczy podobne do matek-Polek, tylko bardziej ni┼╝ Polki obarczone niemal wy┼é─ůczn─ů odpowiedzialno┼Ťci─ů za wychowanie swych pociech. Mocno zaagan┼╝owane w wychowanie i edukacj─Ö dzieci, zwykle pracuj─ůce czasowo, rzadziej na ca┼éy etat lub zatrudnione w rodzinnym biznesie. Ma┼éo by┼éo kobiet zajmuj─ůcych si─Ö wy┼é─ůcznie prowadzeniem domu, mo┼╝e to specyfika mojej okolicy. Wiem z ca┼é─ů pewno┼Ťci─ů, ┼╝e imponowa┼éy im kobiety robi─ůce prawdziw─ů karier─Ö zawodow─ů. Potrafi┼éy si─Ö zorganizowa─ç jako grupa i sprawnie wykona─ç zadanie, a przy okazji okaza┼éo si─Ö, ┼╝e maj─ů r├│┼╝ne umiej─Ötno┼Ťci, np. nabyte podczas pracy przed ┼Ťlubem.

Do tej kategorii do┼é─ůcz─Ö kobiety-wolontariuszki, takie jak na przyk┼éad rozmowna i troch─Ö w┼Ťcibska pani A. kt├│ra oddaje sw├│j czas i energi─Ö pomocy bezdomnym kotom w naszym miasteczku oraz aktywne kobiety w starszym wieku, oddaj─ůce si─Ö rozmaitym hobby, jak malarstwo, kaligrafia, ┼Ťpiew, sport i temu podobne. Nota bene, hobby w wydaniu japo┼äskim to prawie profesjonalizm.

     Kobiety pracuj─ůce zawodowo: Niezbyt liczne w Japonii kobiety-lekarki maj─ů u mnie kredyt zaufania, wol─Ö je od zachowuj─ůcych si─Ö czasami patriarchalnie japo┼äskich lekarzy. Japo┼äskie piel─Ögniarki te┼╝ lubi─Ö, bo s─ů zr─Öczne i zwykle opieku┼äcze, co mnie cieszy, poniewa┼╝ nie przepadam za wizytami u lekarza.

Bardzo zr├│┼╝nicowane jest grono kobiet, z kt├│rymi zetkn─Ö┼éam si─Ö podczas rozmaitych prac t┼éumaczeniowych. Pracownice, a czasem w┼éa┼Ťcicielki i dyrektorki firm t┼éumaczeniowych i logistycznych obs┼éuguj─ůcych mi─Ödzynarodowe spotkania, targi, konferencje itd. By┼éy sprawne w swej pracy, grzeczne, przedsi─Öbiorcze. T┼éumaczki z r├│┼╝nych j─Özyk├│w, fachowe i oczywi┼Ťcie znaj─ůce dobrze j─Özyki obce. Widzia┼éam prawdziwe gejsze przy pracy, zetkn─Ö┼éam si─Ö te┼╝ z kobietami na wysokich stanowiskach lub nale┼╝─ůcymi do elity spo┼éecznej. W pami─Öci pozosta┼éa mi na przyk┼éad nie┼╝yj─ůca ju┼╝ Takako Doi, charyzmatyczna polityczka, liderka partii, kobieta, kt├│ra osi─ůgn─Ö┼éa wysok─ů pozycj─Ö w japo┼äskim parlamencie.

Spotka┼éam kobiety pracuj─ůce w rozmaitych urz─Ödach, instytucjach, fabrykach, w kt├│rych mia┼éam okazj─Ö by─ç jako t┼éumaczka. Tej grupy nie da si─Ö opisa─ç w skr├│cie, bo jest zbyt zr├│┼╝nicowana. Mia┼éam te┼╝ okazj─Ö pozna─ç kobiety pracuj─ůce naukowo, badaczki, nauczycielki j─Özyk├│w obcych i j─Özyka japo┼äskiego.

I jeszcze wiele innych.

Kobiety, z kt├│rymi si─Ö zetkn─Ö┼éam, s─ů bardzo r├│┼╝ne pod wieloma wzgl─Ödami. Dzia┼éaj─ů w r├│┼╝nych grupach zawodowych i na rozmaitych poziomach ┼╝ycia spo┼éecznego. Maj─ů zr├│┼╝nicowane osobowo┼Ťci. S─ů aktywne, odpowiedzialne i sprawdzaj─ů si─Ö w swojej pracy. Przejawiaj─ů cechy odpowiednie i potrzebne dla odgrywania rozmaitych r├│l, bywaj─ů ┼éagodne, us┼éu┼╝ne, stanowcze, ale tak┼╝e twarde i nieustt─Öpliwe. S─ů raczej wytrzyma┼ée i nie afiszuj─ů si─Ö bez potrzeby swoimi problemami. Jedna z ameryka┼äskich badaczek nazwa┼éa Japonki ÔÇ×stalowymi motylamiÔÇŁ (Steel butterflies), a to efektowne okre┼Ťlenie ma wyra┼╝a─ç kontrast mi─Ödzy subtelnym wygl─ůdem a wewn─Ötrzn─ů si┼é─ů. Wielokrotnie odnosi┼éam wra┼╝enie, ┼╝e s─ů silniejsze ni┼╝ Polki, mo┼╝e dlatego, ┼╝e spo┼éecze┼ästwo japo┼äskie ich nie rozpieszcza, a wzory kulturowe tak nakazuj─ů.

     S─ů grzeczniejsze ni┼╝ m─Ö┼╝czy┼║ni i przejawiaj─ů wi─Öcej empatii. Potrafi─ů dzia┼éa─ç skutecznie w grupie, a japo┼äski grupizm w damskim wydaniu nie jest gorszy od jego m─Öskiej wersji. Bywaj─ů konserwatywne i radykalne, m─ůdre i g┼éupie. Maj─ů w┼éasne zdanie na wiele temat├│w, ale zwykle ostro┼╝nie wypowiadaj─ů swe opinie. S─ů oddane rodzinie, pracy, ideom, przyja┼║niom i bardziej uczuciowe ni┼╝ si─Ö pocz─ůtkowo wydaje. Bywaj─ů te┼╝ dumne i bardzo ambitne. Chyba pragn─ů wi─Ökszej wolno┼Ťci, ni┼╝ maj─ů. Chc─ů cieszy─ç si─Ö ┼╝yciem i poznawa─ç ┼Ťwiat. W swojej kobiecej naturze nie tak bardzo r├│┼╝ni─ů si─Ö od Polek. R├│┼╝nice polegaj─ů na odmiennym wygl─ůdzie oraz stereotypach spo┼éecznych, dotycz─ůcych istoty kobieco┼Ťci i spo┼éecznej roli kobiet, a tym Japonki poddaj─ů si─Ö lub nie w rozmaitym stopniu. W Dniu Kobiet ┼╝ycz─Ö im, aby mog┼éy swobodnie i w pe┼éni rozwija─ç swe umiej─Ötno┼Ťci i talenty, z po┼╝ytkiem dla siebie i innych ludzi.

.........................................                                     

Praca graficzna do cyklu:

Projekt wykona┼éa Ewa Maria Kido inspiruj─ůc si─Ö wykonan─ů przez siebie ok┼éadk─ů do ÔÇ×Gazety Klubu Polskiego w Japonii nr 1(47) z lutego 2006 r. Redaktorem naczelnym tego numeru by┼éa Renata Mitsui. Praca wykorzystuje zdj─Öcia autorki oraz jedno ├│wczesne zdj─Öcie (kobiety na ┼éawce) Jacka Wici┼äskiego, kt├│ry udost─Öpni┼é zdj─Öcia.

Zaloguj si─Ö, by skomentowa─ç
┬ę 2013 www.polonia-jp.jp

Logowanie lub Rejestracja

Zaloguj si─Ö